Thứ Hai, 16 tháng 7, 2018

HIỆN THỰC – GỐC RỄ CỦA NHIẾP ẢNH


Đọc một lèo cuốn “ Phê bình & Tiểu luận Nhiếp ảnh “ của Nhà lí luận phê bình nhiếp ảnh Nguyễn Thành tôi đã dừng lại ở bài viết: Hiện thực trong nhiếp ảnh. Tôi thích tiêu đề nhỏ :”Hiện thực – gốc rễ của Nhiếp ảnh  “ hơn  nên chọn nó là tiêu đề chính của bài để chia sẻ trên Blog LANG THANG . Anh Nguyễn Thành hiện đang phụ trách Ban lí luận phê bình của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam ( VAPA) người đang có nhiều bài viết giá trị về học thuật trong VAPA hiện nay. Trong các bài viết về nhiếp ảnh đang trên blog của cá nhân tôi , bài viết “Nhiếp ảnh – Mối tương quan diệu kỳ giữa kỹ thuật và nghệ thuật” đã được  3.383 lượt người xem.

(http://thanhlab24.blogspot.com/2013/12/nhiep-anh-moi-tuong-quan-dieu-ky-giua.html)

Ch còn nhng t lch cui cùng đính trên đc lch, gi v thi gian trôi. Nhìn li mt vài năm gn đây, ai cũng nhn thy nhiếp nh ca chúng ta mt đi tính hin thc! Đó là khi mà các ngh sĩ dùng photoshop can thip quá nhiu vào các bc nh. Suy nghĩ v vn đ này vào dp tng kết cui năm có dư v ngt ngào xen ln luyến tiếc trong s chuyn đi ca đt tri t năm này sang năm khác. Ngày tháng đã quay tr li cái mc ban đu mi ca vòng tun hoàn t nhiên, còn chúng ta thì c trượt trôi dn v phía cui tri ca s già ci. Làng nh cũng nm trong cái vòng tun hoàn này. Nhưng trong cái vòng tun hoàn đó, người ta đã nhìn thy nhng du hiu ca mùa xuân, mùa đâm chi ny lc đem đến nhng điu tt lành. 

                Dường như hôm nay có th nói rng nhng nhà nhiếp nh Vit Nam đã bt đu chán s lp li các tác phm ca người đi trước mà không h có sáng to. Dù cái ý nghĩ “ngh thut quan” ca giám kho vn còn ít đi thay thì cũng ch còn mt s rt ít các tay máy vn tìm cách dàn dng công phu hơn, chp k hơn nh mong đot gii như nhng ln trước. Đúng là: Thi kỳ mà phn thưởng cho s sáng to ca người ngh sĩ li là trò chơi ca my ông th ngi bung máy, đã qua ri. Nhng hình nh đp ch nuông chiu th giác, gi to do công ngh mang li làm mt đi cái cm xúc tht phi b đy lùi vào dĩ vãng. Ta đã mt khá nhiu thi gian, công sc vào đ sáng to ra nhng cái chng có ý nghĩa gì!

                Không khó đ có th nhn ra rng, nhng cuc thi nh gn đây nhng bc nh dàn dng, s dng photoshop làm sai lch thc tế đã b loi b thng thng nếu b phát hin. Đó là cái mng v phía giám kho đã có nhng chuyn biến, vượt qua chính mình. Cũng nhiu người git mình, lo lng bi trong nhiu cuc thi t Nam ra Bc có nhng ý kiến phn đi gay gt, quyết lit v nhng bc nh dàn dng không hp lý lt vào gii. Phi thy đó là tín hiu đáng mng ch không đáng lo ca gii nhiếp nh. Phn ng đó chng mình rng người ta đã không th chp nhn mt s gi di, phi đưa nhiếp nh tr v vi hin thc cuc sng.

                Hãy nói tiếng nói riêng ca mình, đó là ước nguyn ca không ít người cm máy hôm nay! Mi bc nh phi nói lên mt ý kiến, mt cái nhìn, mt nhn đnh v cuc sng. Mnh hay yếu , sâu sc hay bình d ph thuc vào kh năng ca người cm máy, nhưng đó là mt điu cn thiết và phi luyn rèn. Ch có cái tiếng nói riêng đy t tin k v nhng câu chuyn cuc đi, v thân phn con người mi làm người xem xúc đng. Đúng như người ta nói: Giá tr ngh thut không phi bt ngun t cái mà nhà nhiếp nh sao chép li, mà bt ngun t s am hiu, nhn thc v nó, cách din đt và cách tái hin nó. Sc mnh ca nhiếp nh và bn cht ca nó khi ra đi là tính tài liu, đ lưu gi nhng hình nh cho ký c, làm ngưng đng mt lát ct trong dòng chy cuc sng vn dĩ phong phú và đy sc thái cho thế h mai sau. Khi mt tác phm nh tràn đy cm xúc và tư tưởng thì nó s làm lay đng tình cm, con tim khi óc mi người. Nhiu nn văn hóa tiên tiến, có công ngh hin đi trên thế gii vn duy trì điu này.

                Đành rng cm xúc là mt trong nhng yếu t quan trng hàng đu to nên giá tr mt tác phm nh, là bc bch cm xúc ca cá nhân, min sao h thy đp là được. Nhưng cm xúc trong nhiếp nh ch xut phát t thc tế cuc sng mà thôi. Vì thế, cm xúc ca người ngh sĩ nhiếp nh luôn luôn da trên cơ s s kin din ra trước ng kính. Tư duy ngh thut làm nn tng cho cm xúc nghiêng v s vt c th ch không phi là sn phm ca trí tưởng tượng.

                Nhìn li thc tế đi sng nhiếp nh đt nước ta my chc năm qua, âm hưởng chính còn đng li nhiu nht là nh thi chiến tranh. Chng có ai thích chiến tranh, nhưng người ta buc phi cm súng đ bo v t quc, đó là đc đim mt giai đon lch s ca dân tc. Vi vic được chng kiến thc tế v cuc chiến. Trước nhng hành đng cao c, đc chu đng hy sinh ln lao ca con người các nhà nhiếp nh đã b nhng cm xúc mãnh lit chi phi, biến mình, nhng nhà nhiếp nh chiến tranh thành nhng ngh s đích thc đ ghi li được nhng khong khc tuyt đp ca con người trong cuc chiến như “Phúc Tân kêu gi tr thù” ca Vũ Ba, “M con ngày gp mt” ca Lâm Hng Long, “O du kích” ca Phan Thoan hay “Cu người” ca Phm Văn Thính”... S chng có ai ngc nhiên vì sao các ngh s “nhà báo” đã giành hu hết gii thưởng H Chí Minh, gii thưởng Nhà nước, giành được mt cách rt xng đáng.

                Vy có phi Nhiếp nh Vit Nam bao nhiêu năm li “li cũ ta v”?

                Thi đi k thut s đã khuếch trương tt c nhng thành qu ca mt thế gii o được to ra. Chúng ta b vây quanh gia cái tht và cái o và b quyến rũ vào đi sng o mt cách khá t nhiên. Ranh gii gia cái tht và cái o đó tht khó phân bit. S phân vân nao núng ca người cm máy là d hiu, không có gì đáng trách. Nhưng s đnh hướng và vai trò ca nhng nhà lý lun phê bình trong trường hp này li có gì đó không n, cn phi xem li h là ai, h đang làm cái gì?.

                Trên tay các nhà nhiếp nh hin nay đa phn đu là nhng chiếc máy nh k thut s. Đó là du hiu ca thi đi. Con người luôn có mt cuc sng th hai là ký c. Đó là mt cm giác cũ k nhưng luôn luôn mi, người ta phát hin ra nhiu chi tiết mi trong ký c cũ kĩ, sng li vi nó bng nhng cm xúc mi m. Sng vi hình nh cũ dường như li ny sinh ra cách suy ngm mi v cuc sng, nhân sinh quan ca ngày hôm nay. Và cái ct lõi nht ca ký c đu liên quan ti các hình nh rt nhiu.

                Hin thc qui ước
                Khái nim “Hin thc qui ước” ra đi khi công ngh k thut s đã ph cp. Điu này làm cho quan nim v hin thc trong nhiếp nh cũng có thay đi. Thế gii hình nh ca chúng ta không còn ch là nhng hình nh ghi chép được mà còn là nhng hình nh có th ghi chép và biến đi được. Mt lĩnh vc mà chúng ta thy rõ nh có s tham gia ca các chương trình phn mm tr giúp cho hình nh như photoshop. Người ta d dàng to ra mt thế gii gn vi tưởng tượng và suy ngm. Tuy vy nó không làm thay đi bn cht ngh thut nhiếp nh mà ch m rng thêm biên đ ca s sáng to. Đi tượng ca nhiếp nh không còn ch là nhng gì ghi chép li mà còn c nhng gì người ta nghĩ ra.

                Hin thc và hin thc qui ước có v mi m trong nhiếp nh đương đi, nhưng nó vn quen thuc trong đi sng dân chúng t lâu đi. “L làng” là tên gi nôm na trong dân gian đ ch hương ước hay còn gi là khoán ước, hương biên,...có khp mi min quê hương Vit Nam sau lũy tre làng. Nó  là mt biu hin quan trng ca nn văn hoá dân gian làng quê và mang đc đim riêng ý thc h ca người dân trong mi ngôi làng. Hương ước, lut làng đã tn ti song song cùng vi lut pháp và nm gi vai trò quan trng trong đi sng cng đng, cm r, ăn sâu tr thành nếp cm, nếp nghĩ ca con người. Vy là t rt sm các công xã c truyn ri đến công xã nông thôn đã xut hin các khoán ước mà ph biến là quy ước truyn ming.

                Nhà văn Marquez (Tây Ban Nha) người theo dòng văn hc “hin thc huyn o” cho rng: Vi kh năng phán xét, con người to nên nhng đnh chế và l lut. Bng trí tưởng tượng, h to nên thi ca và ngh thut. Tưởng tượng, nghĩa là to nên cái gì đó vĩ đi hơn, l lùng hơn và đp đ hơn. Còn nhà triết hc Aristotle (Hy Lp) thì nói:  Óc tưởng tượng ph thuc vào cm xúc và là tin đ cho nhng suy tưởng lý trí, nó không b ràng buc bi nhng tiêu chun đúng sai. Bi thế, tưởng tượng ngh thut không đơn thun ch là s mô phng. Nhưng điu quan trng là nhng hình tượng y phi tr thành mt phn ca đi sng. Đó là mi là điu ct lõi. Trí tưởng tượng là hướng đến là cái mi l. Tưởng tượng ngh thut, chính là s lc la nhng hình tượng gn cht vi nhng giá tr thm m.

                Trong cuc hành trình tìm kiếm đến khôn cùng, hình thái th hin ngh thut ca thi đi nào cũng hn đm du n văn hoá và tri thc ca thi đi đó. Nếu thot đu, người ngh sĩ ch khao khát din t t nhiên hay đi sng y như thc, h s dn dà cm thy s vô nghĩa công vic đang đeo đui. Ti sao ch điu này mà không th điu kia? Ti sao ch thế này mà không th thế khác? Nhưng, nói như nhng nhà phê bình ngh thut: Nếu điu đó hàm ý mt s t do, y là mt s t do vô nghĩa. Cái h phô bày, dù điu ngh đến như thế nào cũng ch là mt phn ca đi tht. Điu quan trng là làm cách nào mà, ch vi mt phn ca đi tht mà có th vươn lên như tt c là đi tht, làm thế nào đ t cái cá bit mà có th vươn đến nhng ý nghĩa ph quát.

                Nhiếp nh luôn gn lin c vi khoa hc công ngh nên không th tách ri vi nhng xu hướng mi, đng hành vi s phát trin ca nhân loi. Tr v vi hin thc, không có nghĩa là “li cũ ta v”. Nhiếp nh đòi hi s trung thc, trước hết là s trung thc vi chính mình. Chúng ta áp dng công ngh nhưng không dùng công ngh đ nói di. Khi chúng ta rch ròi, chúng ta sáng to trong s trung thc thì hin thc và hin thc o có th song hành. Không nên khoanh vùng quá cht ch vi Hin thc c đin, đ đ phòng tt hu, nhưng cũng không nên nuông chiu quá cái Hin thc quy ước, làm mt cái đnh hướng ca nhiếp nh. Các v cm cân ny mc phi quan tâm đúng mc ti điu này, khó nhưng không thiếu nim vui!


HIỆN THỰC – GỐC RỄ CỦA NHIẾP ẢNH

Đ ọc một lèo cuốn “ Phê bình & Tiểu luận Nhiếp ảnh “ của Nhà lí luận phê bình nhiếp ảnh Nguyễn Thành tôi đã dừng lại ở bài viết: Hi...